Teatr Żydowski w Warszawie

To zaledwie kilka kroków od Dworca Centralnego i Pałacu Kultury i Nauki. I już jesteśmy na Placu Grzybowskim. To jakby znieruchomiałe serce dawnego czasu.

Przypominamy sobie to, co napisał Adolf Rudnicki w swojej książce "Teatr zawsze grany": „Ilekroć się znajduję na Grzybowie, czuję obecność duchów; ciżba bez twarzy obejmuje mnie kołem...".
Przeczytaliśmy już kilka książek Singera. Ileż się tutaj działo. To tutaj był wrzący tygiel polsko-żydowski.

Teraz Plac Grzybowski milczy. Z jednej strony katolicki Kościół Wszystkich Świętych proj. H. Marconiego, a nieopodal ocalałe z pożogi żydowskie kamienice ul. Próżnej. Na ich poranionych ścianach znajdują się stare zdjęcia. Gdy je wykonywano, chyba nikt nie przeczuwał, że nadejdzie czas Holocaustu. To określenie greckie, przejęte przez kościelną łacinę i potem spolszczone. Po hebrajsku-Szoa. Holocaust oznacza „całopalenie".

Wyrywamy się z zadumy...
... bo przed nami teatr - Teatr Żydowski. Z zewnątrz zwykłe niskie pudełko, ale wnętrze nasycone atmosferą dawnych dni. Na korytarzu można spotkać Gospodarzy – pana Szymona Szurmieja z żoną Gołdą Tencer. Zwykle otacza ich grono dobrych znajomych. Przygarniani są też do rozmów kolejni ciekawscy.
Wchodzimy do mrocznego teatralnego patio. Pod nogami chrupią niewielkie kamyki, kiedyś oszlifowane przez pędzącą wodę. Nad głowami, wysoko pod niebem, rozpięto przezroczysty foliowy dach. Kilka wątłych stolików, zbieranina leciwych krzeseł, jedno metalowe łóżko, rowerek dziecięcy z minionej epoki. Parę plakatów. Tutaj wszystko jest symboliczne. Atmosfera jakby zamówiona do wywoływania duchów.

Siadamy...
... i słuchamy opowieści pana Szymona Szurmieja, będącego od 42 lat dyrektorem tego teatru. Rozmowę zapisała pani Kamila Szymańczyk: dla Żydów jeszcze do II wojny światowej duchową „ziemią obiecaną" był wschód Europy. Tylko żydom polskim udało się stworzyć własny specyficzny świat duchowy, filozoficzny, obyczajowy... By ocalić od zapomnienia kulturę jidysz, tę polską
„planetę" w roku 1949 w Łodzi powstał Teatr Żydowski im. Estery Racheli Kamińskiej, który w 1955 r. przeniesiono do Warszawy. Początkowo mieścił się w baraku, przy ul. Królewskiej, na tym miejscu dużo później wybudowano Hotel Victorię. W 1970 roku teatr został przeniesiony na Plac Grzybowski. Przez 20 lat kierowała nim córka patronki teatru - Ida Kamińska. Była wielką aktorką. W 1976 r. otrzymała Oskara za rolę w czeskim filmie „Sklep przy głównej ulicy". Zespół tego teatru występował w Paryżu, Belgii, Anglii, Austrii, Izraelu, Argentynie, Stanach Zjednoczonych. „W czasie występów na Broadway'u w 1967 r. aktorzy otrzymali telegram z treścią: „przerwać występy".

Właśnie zbliżał się marzec 1968 r. Widziałam z daleka tłumy na Dworcu Gdańskim, pożegnania. To Żydzi opuszczali Polskę. Wyjechała też Ida Kamińska.

Pan Szurmiej z kilkoma osobami z zespołu pozostał w Warszawie. Od 1969 roku kieruje tym teatrem. Mówi: „I nigdy nie liczyło się, że jesteśmy z pierwszej Rzeczypospolitej, drugiej, trzeciej, piątej. Ważne, że z Polski. Z tego miejsca na ziemi, które było ojczyzną żydowskiej kultury, duchowości, obyczaju. Tu siedzieliśmy obok siebie. Mody, idee, ludzie władzy odchodzą. Kultura zostaje".

Od kilku lat Teatr Żydowski jest współorganizatorem festiwalu kultury żydowskiej „Warszawa Singera". I właśnie wtedy na Próżnej ożywają duchy historii. To już jednak zupełnie inny temat...

Siedzimy w tym patio teatralnym zasłuchani. Nagle rozlega się dzwonek i opowieść pozostaje niedokończona. Za chwilę spektakl. Grają w języku polskim, ale czekam na słowa w języku jidysz. Będą skecze, dowcipy, piosenki . Tylko dlaczego gdzieś daleko na dnie tej rozśpiewanej radości czai się smutek? Nie umiem się cieszyć, a może nie chcę. Bo szczególnie w tym miejscu, w tym teatrze, na warszawskim Grzybowie, zupełnie nieproszona, wraca pamięć o opuszczonych kirkutach, wracają zapamiętane zdjęcia płonącego Getta i słyszę inną niż na scenie muzykę . Właśnie ktoś śpiewa: „My Yiddishe Mome"...