"Pierwsza Ziemia Lubuska" - czyli kto to jeszcze pamięta?

Nad Odrą, Wartą i Notecią

W katalogu nazw regionu u zbiegu Odry, Warty i Noteci brak jest właściwego początku. W okresie wędrówek ludów, w tym pragermańskich plemion w kierunku zachodnim, jak i w czasach osadnictwa wczesnosłowiańskiego trudno jest wskazać, czy styk pradolin toruńsko-eberswaldzkiej i odrzańskiej nazywano jednolicie w jakiś ówczesny sposób. Wydaje się to tym bardziej mało prawdopodobne, że stanowił on dość nieprzeniknioną strefę raczej poddaną władzy natury – poprzez kompletne zalesienie wyższych obszarów i zalewowość niżej położonych partii. Pierwsza wzmianka o plemieniu „Liubusua” już w X w., jaką znajdujemy w kronice biskupa Thietmara z Merseburga, okrzyknięta pierwszą historyczną wzmianką o Lubuszanach i Ziemi Lubuskiej nie wytrzymuje jednak współczesnej analizy historycznej. Owi Liubusua to z pewnością nie Lubuszanie. Tym samym po przesunięciu owego wzmiankowanego plemienia, w kierunku Łużyc[1] „utracono” tak wczesnych protoplastów. Podobnie ożywioną dyskusję, szczęśliwie wolną już od ideologicznej instrumentalizacji, wywołuje kwestia przynależności lub relacji obszaru między Odrą i Wartą do państwa pierwszych Piastów.[2] Jednak nie zmienia to faktu, że słabo zaludniony obszar graniczny między wojowniczymi Pomorzanami, niezorganizowanymi w naszym dzisiejszym rozumieniu Słowianami Zachodnimi, a Polanami, powoli podporządkowującymi sobie coraz dalsze od swej gnieźnieńskiej macierzy obszary, znajdował się w słowiańskiej strefie wpływów. Tenże sam Thietmar czyni jednak pierwszą wzmiankę Warty (Vurtus), z nieco późniejszych czasów poznajemy Noteć (Notes). Łacińskie miano Odry - Viadrus spotykamy równie wcześnie. Tym samym to rzeki określały pierwsze zarysy tego regionu.

Pierwsza lubuskość

Jak wykazano wzmianki dyplomatyczne pozostawiają więcej wątpliwoći niż je rozwiewają. O pierwszych mieszkańcach wiemy niewiele, prace scalające ustalenia archeologów polskich i niemieckich, także te integrujące odkrycia poczynione przed 1945 r. i do dziś, są w powijakach. Nie rozstrzygając czy Warta wpadała do Noteci, czy odwrotnie,[3] wiemy na podstawie wykopalisk archeologicznych, że wiek X przyniósł panowanie Mieszka I nad grodem w Santoku, dzierżącym spływ obu tych rzek. Jak wyglądały w szczegółach relacje z sąsiadującym z santockimi wzgórzami Pomorzem, czy ze śląskimi w swych konotacjach terenami późniejszej Ziemi Torzymskiej (dziejszy obszar sulęcińsko-ośnieńsko-rzepiński) trudno na potrzeby tego krótkiego wystąpienia dociekać. Bezspornie już przyjąć należy, że w XIII w. wielkopolska kasztelania w Santoku sąsiadowała z posiadaną przez książąt legnickich Ziemia Lubuską. I powstanie tej właśnie krainy, matki chrzestnej dzisiejszego województwa, zasługuje na uwagę. Istnienie w Lubuszu, dzisiejszej wsi Lebus na północ od Frankfurtu grodu już w VIII-IX w. potwierdzają badania archeologiczne. Wskazują one także na istnienie struktury grodowej w postaci dużych grodów (Lossow, Reitwein, Neutrebbin, Kienitz, Buckow, Arensdorf, Wiesenau, koło Beeskow, Lemierzyce, Ownice, Sulęcin, Kostrzyn, Owczary, Ośno, Glisno) i osad służebnych. Wzmianka o plemieniu „Leubuzzi” pióra Adama Bremeńskiego z XI w. nie pozostawia raczej wątpliwości co do istnienia także określonej lokalnej społeczności. Nazwę plemienia wybitny niemiecki badacz słowiańskiego średniowiecza Herbert Ludat wyprowadza od imienia „Lubosław”.[4] Owi Lebuzanie nie pojawiają się jednak w dokumentach fundacyjnch żadnego z brandenburskich biskupstw, co świadczyć może o przyporzadkowaniu ich większej organizacji plemiennej np. Wieletów. Tym samym okręg grodowy Lubusza tej epoki byłby pierwszym wcieleniem Ziemi Lubuskiej. Ale czy polskiej? Wspomniana otwarta kwestia polskiego władztwa między Odrą a Wartą nie pozwala na jednoznaczną odpowiedź. Dopiero odrzańska akcja militarna Bolesława Krzywoustego na Pomorze w latach 1121-22 przyniosła jednoznaczne włączenie Lubusza do Polski. Niemal nazajutrz książe Bolesław wybrał ten nadodrzański gród na siedzibę biskupią, pokrywając obszar diecezji z obszarem administracji grodowej. Patronami 174 lubuskich wspólnot parafialnych, 29 kościołów miejskich, klasztornych i innych, 13 szpitali itd. stali się św. Wojciech i św. Jadwiga śląska. Do 1267 r. biskupi zachowali siedzibę na jednym z dwóch grodowych wzgórz Lubusza, następnie do ok. 1373 r. rezydowali w Górzycy, ostatecznie do czasów reformacji katedra znajdoała się w Fürstenwalde. Drugie wzgórze zajęła zapewne siedziba polskiego kasztelana grodowego. Tym samym stworzono jedyną w polskiej historii kościelno-administracyjną organizację na zachód od Odry, gdyż obszar lubuski sięgał swym zasięgiem aż po dzisiejsze berlińskie Köpenick, brandenburskie Schwielochsee, Odebruch, a na wschodzie jeziora na wschód od Sulęcina i podgorzowskie Lubno.[5]

[1] Zgodna opinia wielu polskich i niemieckich mediewistów. Na miejsce od którego nazwą wzięło plemię, a za tym i ziemia typowany jest obecnie saksoński gród Löbsal na północ od Miśni. 

[2] Chodzi tu o obowiązek trybutarny Mieszka I z terenów „za rzeką Wartą”. Poza analizą samej trybutarności i podległości rzeczonej obszaru Cesarstwu Niemieckiemu, otwarta pozostaje kwestia o jaki obszar zawarciański chodzi. Por. Ludat, Herbet: Mieszko I i jego trybut Uque in Vurta Fluvium, w: Słowianie / Niemcy / Europa, S. 30.

[3] Lokując 2 lipca 1257 r. miasto Landisberch Nova, dzisiejszy Gorzów ulokowane je w dokumencie na Notecią.

[4] Ludat, Herbert: Die Namen brandenburgischer Territorien, w: Deutsch-slawische Frühzeit und modernes polnisches Geschichtsbewusstsein, 1969, S. 261 (przyp. 1)

[5] Korcz, Władysław: Pierwsi Piastowie na Ziemi Lubuskiej, w: Colloquia Lubuskie, Gorzów-Warszawa 1989.