Gorzowskie okno na świat, czyli dzieje gorzowskiego dworca kolejowego

Grunt położony nad Wartą na łące zwanej Upstall przekazał miastu ówczesny burmistrz miasta Landsberg Wilhelm Eduard Leopold Meydam. Prace budowlane trwały rok. 12 października 1857 roku dworzec kolejowy wraz z linią Ostbahn został oddany do użytku. Ceremonię otwarcia uświetniła obecność króla Fryderyka Wilhelma IV, który do Landsberga przybył pociągiem z Berlina - zachował się rysunek Karla Lellemand'a upamiętniający owe wydarzenie. Obejrzeć go można między innymi w publikacji pt. ,,150 lat linii kolejowej Berlin – Gorzów" oraz w „Encyklopedii Gorzowa" Jerzego Zysnarskiego.

Do 1914 roku...

Pierwsza przebudowa, mająca na celu udoskonalenie i przystosowanie dworca do obsługi coraz większej liczby pasażerów, nastąpiła w 1887 roku. W budynku mieściła się obszerna hala, informacja, kasa biletowa, a także kiosk z gazetami, kwiatami i słodyczami oraz zakład fryzjerski. W jednej z dwóch poczekalni była także kawiarenka. Na placu przed dworcem znajdował się przystanek tramwajowy. Tramwaj kursował do Hopfenbruch, dzielnicy leżącej po południowej stronie dzisiejszej ulicy Warszawskiej. W związku z budową estakady kolejowej i podniesieniem peronów dworca o 4 metry zlikwidowano żelazny mostek dla pieszych i wybudowano tunel łączący Dworzec Główny z Dworcem Myśliborskim, zwanym Dworcem Warciańskim, którym podróżni przechodzili na dwa perony, skąd odchodziły pociągi do Sulęcina, Myśliborza, Zbąszynka, jak również do Poznania przez Międzychód oraz do Kostrzyna przez Rudnicę. W styczniu 1914 roku rozbudowano frontową część budynku, w której umieszczono restaurację, bagażownię, nowe kasy biletowe i urząd pocztowy, który pracował do 1918 roku.

Wzmożony ruch pasażerów wymagał wprowadzenia wielu usprawnień, między innymi szybkiego sortowania i transportu bagażu podróżnych oraz poczty. Do tego celu służył szynowy transporter. Dowoził on bagaże tunelem biegnącym równolegle do podziemnego korytarza łączącego perony. Dalej, rzeczy podróżnych oraz przesyłki pocztowe trafiały do wind, które następnie wwoziły je na perony numer 1 i 2 , zaś tunelem łączącym Dworzec Główny z Dworcem Myśliborskim windami wwożono na perony numer 3 i 4 – dziś nieczynne.

Windy bagażowe oraz winda dla personelu działały na dworcu do lat końca 70 - tych XX wieku. Dzisiaj po hali ekspedycyjnej nie ma śladu. Dawne usprawnienie przypominają niszczejące szyby wind na peronach z widocznymi maszynowniami.

... okres II wojny światowej

W sierpniu 1939 roku z dworca towarowego wyjechał transport żołnierzy Wermachtu.

W pierwszych dniach II wojny światowej przybyły tu pierwsze pociągi z rannymi, potem na dworcu wysiadały tłumy urlopowiczów, głównie niemieckich żołnierzy przybywających do miasta na odpoczynek z frontu wschodniego.

Wielokrotnie przejeżdżały przez miasto pociągi specjalne wożące faszystowskich dygnitarzy do Kwatery Głównej Hitlera „Wilczy Szaniec" koło Kętrzyna w Prusach Wschodnich.

W 1941 roku, na placu przed dworcem, prócz istniejącej już linii tramwajowej ustawiono także przystanek autobusowy. Autobusem można było dostać się do zakładów IG – Farbenwerk, mieszczących się przy dzisiejszej ulicy Walczaka. Tu także w tym czasie był postój taksówek. W 1944 roku, z powodu przeładowania pociągów dalekobieżnych, ówczesny nadburmistrz i jednocześnie szef policji dr. Hahnke wprowadził obowiązek posiadania specjalnej przepustki na wyjazd – każdy podróżny kupujący bilet na odległość ponad 100 km takową przepustkę musiał posiadać.

W styczniu 1945 roku dworzec był świadkiem ewakuacji byłych mieszkańców Landsberga, jak również mieszkańców terenów Wschodniej Rzeszy.
Ostatni pociąg odjechał w dniu 30 stycznia 1945 roku o 20.00, zabierając niemieckich kolejarzy i saperów.

W wyniku bombardowań w styczniu i w połowie lutego 1945 dworzec został poważnie uszkodzony. 19 lutego 1945 roku przybyli tu, pod kierownictwem Władysława Zastróżnego, pierwsi kolejarze z Wągrowca, 28 marca dołączyli do nich kolejarze z Gniezna, obie grupy organizowały pracę kolei przy pomocy obsady złożonej z żołnierzy radzieckich i nielicznej grupy autochtonów, w tym m.in. Wojciecha Boka. Komendantem wojskowym stacji był radziecki major Kołyszko.

Wkrótce zaczęli przybywać do miasta pierwsi osadnicy. Z uwagi na zniszczenia budynku dworca głównego ich droga kończyła się na dworcu towarowym. Obok wypalonych ruin dworca osobowego postawiono drewniany barak mieszczący poczekalnię i bufet, zaś kasy biletowe umieszczono po lewej stronie dworca – dziś mieści się tu przychodnia stomatologiczno – protetyczna.

... po wojnie

Administracja radziecka skończyła się w maju 1945 roku. Pierwszym polskim zawiadowcą stacji po II wojnie światowej był Józef Szukała. Pierwszy po wojnie pociąg wjechał na stację pod koniec lipca. Był to pociąg relacji Berlin – Brześć.

Do lat 50. pasażerowie mogli korzystać z parterowej części dworca. Pozostałości po starym dworcu rozebrano w latach 60., rozpoczynając tym samym jego odbudowę. Koszt odbudowy wyniósł 7,5 mln zł.

Nowy dworzec osobowy przekazano mieszkańcom Gorzowa 9 września 1962 roku. Autorami projektu byli między innymi – inż. Z. Kłopocki oraz K. Serowski z Biura Projektów Budownictwa Kolejowego w Poznaniu, jak również inż. Zawojski, który kierował zespołem plastyków ze Szczecina.

Wygląd odbudowanego dworca daleko odbiegał od pierwotnej architektury. W ramach oszczędności wybudowano tylko część z zaprojektowanej bryły.
Obiekt składał się z dużego holu z kasami biletowymi i okienkami bagażowymi. Mieścił się tu kiosk RUCH, informacja, poczekalnia dla podróżnych, zakład fryzjerski, toalety oraz przejście do tunelu. Na piętrze była restauracja.

Co pozostało z dawnych lat...

W latach 80. i 90. stopniowo, acz systematycznie, zaczęto ograniczać funkcje dworca. Zlikwidowana została część gastronomiczna, swoją działalność zakończyła sortownia poczty.

Na terenie dworca zostało jednak wiele tajemniczych miejsc. Do dziś pozostały nieczynne windy na peronach - pozostałości jednej z nich można obejrzeć na peronie numer 2. Na końcu tego peronu znajduje się kolejny nietypowy obiekt, będący pamiątką minionej wojny. To stożkowaty betonowy schron przeciwlotniczy dla wartownika ochraniającego dworzec. W razie alarmu bombowego strażnik chował się w jego wnętrzu za betonowymi drzwiami obserwując otoczenie przez szczeliny w górnej części. Takie budowle obronne były powszechne w niemieckich miastach w latach 30. i 40. Stały w okolicach urzędów państwowych i wymagających ochrony obiektów użyteczności publicznej. W tym samym okresie powstał też schron przeciwlotniczy dla pasażerów dworca. Wejście znajduje się w lewej ścianie przejścia podziemnego. Jego pomieszczenia wiodą aż pod magazyny na tyłach dworca. Zabytkiem na peronie 1 i 2 są wiaty peronowe, a na profilach nośnych konstrukcji można jeszcze znaleźć przedwojenne tabliczki z insygniami niemieckiego wykonawcy konstrukcji.

Pisząc o pozostałościach w budynku samego dworca, należy wspomnieć, co zachowało się na terenie dworca.

Za torami od strony rzeki Warty zachowała się pompownia wody trakcyjnej oraz dwie wieże wodne, jedna zachowana w całości – przy ulicy Składowej, druga widoczna z ulicy Jancarza z zachowanym tylko korpusem. Nieopodal wieży ciśnień, przy ulicy Składowej, dla potrzeb jeżdżących pociągów do Królewca wybudowano pomieszczenie do składowania lodu – do dziś widoczne jest zarośnięte trawą wejście.

Zachowały się także szyby wind, parowozownia – niestety już bez dużej obrotnicy oraz trzy budynki nastawni – jedna główna i dwie wykonawcze.

Współczesne modernizacje dworca...

Z okazji wizyty Papieża Jana Pawła II w roku 1997 odnowiono środkową część dworca jak również zmodernizowano wejście główne.

W 2010 roku, nakładem ponad 3 mln zł wyremontowano i zmodernizowano gorzowski dworzec. Budynek z zewnątrz został ocieplony i odmalowany. Wymieniono także wszystkie okna. Dworzec ma nową poczekalnię, nowy hol, a także monitoring. Zadbano o dobre oznakowanie, a także o osoby z wadą wzroku, dla których poprowadzono specjalne żółte ścieżki do kas i wyjść na perony. Wymieniono całą instalację elektryczną oraz łącza telefoniczne i internetowe. Front zdobi długo oczekiwany, czytelny zegar.

Niestety, pierwotną bryłę architektoniczną budynku dworcowego możemy podziwiać jedynie na starych szkicach i fotografiach.

Współpraca : B. Sacharczuk, M. Pieprzka

Bibliografia:

1. artykuły Zbigniewa Milera, „Ziemi Gorzowska" z cyklu ,,135 lat gorzowskiej kolei"
2. „Kamiński Mieczysław – wspomnienia"
3. „Tak było" – Jan Gryszko, „Ziemia Gorzowska" nr 5 z dnia 01. 02. 1985
4. „Encyklopedia Gorzowa" – Jerzy Zysnarski
5. „Historia gorzowskiego kolejnictwa" – Jan Nowak